Tandartsboren: types, ISO-codering en onderhoud

Een tandarts boor lijkt een klein artikel, maar de keuze ervan bepaalt de kwaliteit van een preparatie en het comfort van de patiënt. Diamant of hardmetaal, fijn of grof, hoge of lage snelheid: elke variant heeft een eigen toepassing. Wie de codering en de eigenschappen kent, kiest gerichter en verlengt bovendien de standtijd.

In dit artikel leest u welke types boren er zijn, hoe u de ISO-codering leest en hoe u met goed onderhoud langer met een boor doet. Zo bestelt u doelgericht en houdt u de kosten per behandeling laag.

Diamant of hardmetaal

De twee hoofdgroepen verschillen in werking. Een diamantboor schuurt het tandweefsel af met diamantkorrels en is geschikt voor preparatie en het bewerken van glazuur en keramiek. Een hardmetalen boor of frees snijdt het materiaal en wordt onder meer gebruikt voor het verwijderen van oude vullingen en kroon- en brugwerk.

De keuze hangt af van de taak. Voor afwerking kiest u een fijnere korrel, voor snelle afname een grovere. Een breed assortiment vindt u in onze categorie boren en frezen.

Diamantboren: korrelgrootte en toepassingen

Diamantboren zijn er in meerdere korrelgrootten, aangeduid met een kleurcodering. Als richtlijn geldt: geel of wit voor extra-fijne afwerking, rood voor fijn, blauw voor standaard, groen voor grof en zwart voor extra-grof. Die codering is breed geaccepteerd in de branche, maar controleer altijd de specificaties van de fabrikant, omdat kleine afwijkingen voorkomen.

Voor glazuurpreparaties en het bijwerken van keramische kronen is een fijne tot standaard korrel doorgaans voldoende. Bij bulkverwijdering van glazuur of het reduceren van occlusale vlakken kiest u een groffere korrel om behandeltijd te beperken. Let erop dat bij keramiek een te grove korrel micro-scheurtjes kan veroorzaken; ga in dat geval terug naar fijner.

Hardmetalen boren en frezen: snijgeometrie

Hardmetalen boren snijden door hun geometrische snijkanten. Het aantal snijvlakken en de spiraalshoek bepalen de agressiviteit en de oppervlakteafwerking. Een boor met minder snijvlakken snijdt agressiever maar geeft een ruwer oppervlak; meer snijvlakken geven een gladder resultaat maar verwijderen materiaal langzamer.

Voor het verwijderen van amalgaam of composiet zijn frezen met kruiskepsnijding gangbaar. Voor caviteitspreparaties in dentine wordt een standaard fissuurboor veel gebruikt. Het is raadzaam een gestructureerde set bij te houden van de vormen die u het meest inzet, zodat u voorraadtekorten vroegtijdig signaleert.

De ISO-codering lezen

Boren zijn gecodeerd volgens een internationale standaard. De code beschrijft onder meer het materiaal, de vorm, de schacht en de diameter van de kop. Daardoor kunt u boren van verschillende fabrikanten met elkaar vergelijken.

De diameter staat vaak in honderdsten van millimeters aan het eind van de code. Wie de codering eenmaal leest, herkent direct of twee artikelen onderling uitwisselbaar zijn. De ISO-code bestaat doorgaans uit vijf segmenten: materiaalaanduiding, land van herkomst, schachttype, kopvorm en diameter. Voor inkoopdoeleinden zijn schachttype en diameter de meest praktische parameters bij het vergelijken van equivalente boren van verschillende fabrikanten die zijn aangesloten bij organisaties als Nefemed.

Schachttypes: FG, RA en HP

De schacht bepaalt in welk instrument de boor past:

• FG (friction grip): voor de turbine of het hoge-snelheidshoekstuk.
• RA (right angle): voor het lage-snelheidshoekstuk.
• HP (handpiece): voor het rechte handstuk, vaak in het laboratorium.

Een verkeerde schacht past simpelweg niet, dus controleer dit altijd bij de bestelling. Borensets bundelen vaak gangbare vormen in één schachttype. Controleer bij sets ook of de verpakking de ISO-codering van elk afzonderlijk boor vermeldt, zodat u later gericht kunt nabestellen.

Hoekstuksnelheid en boortype: de combinatie

Niet alleen de schacht, maar ook de aanbevolen toerensnelheid verschilt per boortype. Turbineboren (FG) zijn ontworpen voor hoge snelheden van indicatief 200.000 tot 400.000 omwentelingen per minuut. Boren voor het lage-snelheidshoekstuk (RA) zijn bedoeld voor indicatief 5.000 tot 40.000 omwentelingen per minuut. Een diamantboor voor de turbine op het lage-snelheidshoekstuk gebruiken is niet alleen ineffectief, maar versnelt ook de slijtage van de boor.

Standtijd en onderhoud

Een boor is een slijtdeel, maar goed onderhoud rekt de levensduur. Reinig en steriliseer boren volgens de instructies, want achtergebleven materiaal versnelt slijtage en bemoeilijkt sterilisatie.

Vervang een boor zodra de snijprestatie merkbaar terugloopt. Doorwerken met een stompe boor kost meer tijd, geeft warmteontwikkeling en is onaangenamer voor de patiënt. Reken bij de inkoop niet alleen de prijs, maar ook de standtijd mee, een advies dat fabrikanten aangesloten bij Nefemed onderschrijven.

Reinigen en steriliseren van boren

Boren gaan mee in het normale sterilisatieproces, maar de volgorde is van belang. Verwijder eerst al het restmateriaal mechanisch of via ultrasonisch reinigen. Residu dat tijdens het steriliseren is ingebrand, is vrijwel niet meer te verwijderen en versnelt slijtage bij het volgende gebruik.

Gebruik bij het ultrasonisch reinigen een geschikt reinigingsmiddel. Controleer of de gebruikte vloeistof compatibel is met het boormateriaal; sommige reinigingsconcentraten zijn agressief voor de metaallering van hardmetalen boren. Droog de boren na reiniging goed af voor sterilisatie in pouch of cassette.

Wanneer is een boor aan vervanging toe?

Er zijn een aantal praktische signalen:

• De bewerking duurt merkbaar langer dan gewoonlijk voor hetzelfde weefselvolume.
• Er is meer druk nodig om hetzelfde resultaat te bereiken.
• De boor geeft meer trillingen of warmteontwikkeling bij gebruik.
• Er zijn zichtbare beschadigingen: afgebroken korrels bij een diamantboor of beschadigde snijkanten bij een hardmetalen boor.

Als vuistregel wordt bij intensief gebruikte FG-boren een maximaal aantal behandelingen per boor gehanteerd, maar dat verschilt sterk per merk en toepassing. Vraag uw leverancier naar de aanbevelingen van de fabrikant voor de specifieke boren die u gebruikt.

Selectiecriteria bij het inkopen van boren

Bij het inkopen van boren voor de praktijk speelt meer dan alleen de prijs per boor:

• Standtijd: een boor met hogere aanschafprijs maar langere standtijd is per behandeling soms goedkoper dan een budgetalternatief.
• Consistentie: boren van een consistente kwaliteitsbatch presteren voorspelbaarder dan goedkopere varianten met grote kwaliteitsvariatie.
• Beschikbaarheid: populaire vormen moeten altijd op voorraad zijn bij uw leverancier, zodat u niet op een spoedbestelling wacht.
• Verpakkingsvorm: individueel verpakte steriele boren geven een tijdwinst bij gebruik in steriele procedure-opstellingen.
• Sets versus losse bestelling: voor een nieuwe praktijk of bij uitbreiding van het assortiment bieden borensets een praktische startopstelling met gangbare vormen en maten.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen een diamantboor en een hardmetalen boor?

Een diamantboor schuurt weefsel af met diamantkorrels en is geschikt voor preparatie, bewerking van glazuur en keramiek. Een hardmetalen boor snijdt door zijn geometrische snijkanten en wordt gebruikt voor het verwijderen van oude vullingen, kroon- en brugwerk en caviteitspreparaties in dentine. De keuze hangt af van het te bewerken materiaal en de gewenste oppervlakteafwerking.

Wat betekenen FG, RA en HP bij boren?

Het zijn schachttypes die bepalen in welk instrument de boor past. FG past in de turbine of het hoge-snelheidshoekstuk, RA in het lage-snelheidshoekstuk en HP in het rechte handstuk. Een verkeerde schacht past niet in het instrument, dus controleer het schachttype altijd bij bestelling.

Hoe lees ik de ISO-codering van een boor?

De ISO-code beschrijft materiaal, kopvorm, schachttype en kopdiameter in meerdere segmenten. De diameter staat als indicatie in honderdsten van millimeters aan het einde van de code. Met de codering kunt u boren van verschillende fabrikanten vergelijken en vaststellen of artikelen onderling uitwisselbaar zijn.

Wanneer moet ik een boor vervangen?

Vervang een boor zodra de snijprestatie merkbaar afneemt, er meer druk nodig is, warmteontwikkeling toeneemt of er zichtbare beschadigingen zijn. Doorwerken met een versleten boor kost meer behandeltijd en verhoogt de kans op ongewenste warmteontwikkeling.

Hoe verleng ik de standtijd van mijn boren?

Verwijder restmateriaal direct na gebruik via mechanisch of ultrasonisch reinigen, steriliseer daarna volgens protocol en sla boren geordend op zodat beschadiging wordt voorkomen. Gebruik boren bij de aanbevolen snelheid voor het betreffende instrument en hoekstuk; gebruik buiten de specificaties versnelt slijtage.

Is het goedkoper om boren per stuk of in sets in te kopen?

Voor gangbare vormen die u wekelijks gebruikt, is per stuk inkopen in grotere hoeveelheden doorgaans gunstiger per eenheid. Sets zijn praktisch bij de start van een praktijk of bij het uitbreiden van het assortiment, omdat ze een uitgebalanceerde selectie bieden zonder dat u elk type afzonderlijk hoeft samen te stellen. Vergelijk altijd de prijs per stuk bij set- en losse inkoop.